Huiselijk geweld en onderdrukking

Binnen gesloten criminele familienetwerken kunnen geweld, criminaliteit en afhankelijkheid sterk met elkaar verweven zijn. Familieleden kunnen onder druk worden gezet om strafbare feiten te plegen of het netwerk te ondersteunen. Daarbij lopen de rollen van slachtoffer en dader vaak door elkaar.

Minderjarigen zijn extra kwetsbaar. Zij groeien soms op in een omgeving waarin criminaliteit normaal lijkt en loyaliteit aan de familie zwaar weegt. Afstand nemen van het netwerk kan grote gevolgen hebben, zoals uitsluiting, bedreiging of verlies van huisvesting, inkomen en sociale contacten.

Dwingende controle als onderliggend mechanisme

Een belangrijk mechanisme binnen deze netwerken is dwingende controle. Hierbij wordt iemands vrijheid stap voor stap beperkt. Dat gebeurt bijvoorbeeld door:

• psychologische druk en intimidatie;
• dreiging met geweld of uitsluiting;
• controle van contacten en dagelijkse activiteiten;
• financiële of sociale afhankelijkheid;
• het aantasten van iemands identiteit en zelfvertrouwen.

De controle hoeft niet alleen van één persoon te komen. Ook familieleden, vrienden of andere leden van het netwerk kunnen toezicht houden, informatie doorgeven of druk uitoefenen. De controle kan daardoor doorgaan als de belangrijkste pleger niet aanwezig is, bijvoorbeeld tijdens detentie.

Binnen sommige familienetwerken kan ook huwelijksdwang onderdeel zijn van deze controle. Iemand kan bijvoorbeeld onder druk worden gezet om te trouwen of weinig ruimte krijgen om zelf een partner te kiezen. Familiebelangen, loyaliteit en afhankelijkheid kunnen het moeilijk maken om zich hiertegen te verzetten.

Slachtoffer en dader tegelijk

Binnen gesloten criminele familienetwerken zijn daderschap en slachtofferschap niet altijd van elkaar te scheiden. Iemand kan onder druk strafbare feiten plegen en tegelijkertijd slachtoffer zijn van uitbuiting, geweld of controle.

Dit wordt ook wel de victim-offender overlap genoemd. Gedrag dat lijkt op onwil, terugval of gebrek aan motivatie kan in werkelijkheid voortkomen uit angst, loyaliteit en een zeer beperkte bewegingsruimte.

Daarom is het belangrijk om niet alleen naar het strafbare feit te kijken. Professionals moeten ook onderzoeken:

• wie invloed uitoefent op de betrokkene;
• welke afhankelijkheden en loyaliteiten bestaan;
• welke gevolgen het heeft als iemand afstand neemt;
• hoeveel ruimte iemand werkelijk heeft om zelf keuzes te maken.
• Risico’s bij professionele ondersteuning

Aansluiten bij de familie of gemeenschap kan soms helpen. Maar het kan ook risico’s opleveren. Een familielid of bemiddelaar kan namelijk onderdeel zijn van het controlesysteem.

Door zo iemand bij gesprekken of besluitvorming te betrekken, kan de druk op het slachtoffer onbedoeld toenemen. Ook kan informatie bij het netwerk terechtkomen. Een interventie die bedoeld is om te helpen, kan dan juist leiden tot meer controle, dreiging of geweld.

Begin daarom met een brede systemische veiligheidsanalyse. Breng niet alleen het directe gevaar in beeld, maar ook het netwerk rond de persoon.

Drie aandachtspunten voor de praktijk

Een integrale aanpak vraagt om aandacht op drie niveaus.

Expertise uit de huiselijkgeweldketen en de specialistische ggz en verslavingszorg kan helpen om dwingende controle, afhankelijkheid en ambivalent gedrag beter te herkennen.

Lees de verdieping

In de publicatie ‘Huiselijk geweld en onderdrukking binnen de context van gesloten (familie)netwerken en criminaliteit’ lees je meer over:

• criminele uitbuiting binnen gesloten netwerken;
• dwingende controle en netwerkcontrole;
• de samenhang tussen geweld, criminaliteit en afhankelijkheid;
• risico’s bij professionele interventies;
• aandachtspunten voor een integrale aanpak.